«Հայաստանը կանգնած է ազգային աղետի սպառնալիքի առաջ»․ Արա Աբրահամյան

Դարեր շարունակ, առանց պետականության, հայերը կարողացել են պահպանել իրենց ազգային ինքնությունը՝ քաջության, դիմադրողականության, հավաքական կամքի ուժի և Աստծո հանդեպ հավատքի շնորհիվ։ 1991 թվականին անկախությունը ձեռք է բերվել անհամար կորուստների և դժվարությունների գնով։

1980-ականների վերջից ի վեր հայ ժողովրդի կյանքում տեղի ունեցած ամեն ինչ կապված է եղել Արցախի հարցի հետ։ Պետք է նշել, որ նույնիսկ դրանից առաջ՝ խորհրդային շրջանում, Արցախի հայերի ինքնորոշման իրավունքի հարցը բազմիցս բարձրացվել է՝ 1920-ական, 1930-ական և ավելի ուշ թվականներին։ Քանի որ Լեռնային Ղարաբաղը, որը երբեք չի եղել Ադրբեջանի մաս, համարվել է բռնակցված և վիճելի տարածք, Բաքվի իշխանության ներքո այնտեղ ապրելը միշտ էլ գոյության սպառնալիք է ներկայացրել հայ բնակչության համար։ Սակայն ամեն անգամ սա համարվել է «բուրժուական ազգայնականություն» և հանգեցրել է մահապատիժների, զանգվածային բռնաճնշումների և տեղահանությունների։ Սա հանգեցրել է հայ կոմունիստ առաջնորդների՝ Մյասնիկովի, Տեր-Գաբրիելյանի և Խանջյանի սպանություններին։ Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից հետո ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գ. Հարությունովը նամակ է հղել Ստալինին: Ստալինի մահից հետո Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու հարցը բարձրացրել են Խրուշչովը, Բրեժնևը, Անդրոպովը և Չեռնենկոն: Վերակառուցման տարիներին այս հարցը նույնպես բարձրացվել է, սակայն կրկին հայկական կողմը մեղադրվել է ազգայնականության մեջ, իսկ ղեկավարությունը՝ Կ. Դեմիրճյանը, ապա Ս. Հարությունյանը և ուրիշներ, պաշտոնանկ են արվել։

Անկախ Հայաստանի Հանրապետության ստեղծումից հետո այս հարցում զգալի առաջընթաց է գրանցվել: Սակայն այս ակնհայտ հաջողությունները, այդ թվում՝ ռազմական, ցավոք, չկարողացան դիվանագիտորեն ամրապնդվել կամ շարժվել դեպի միջազգայնորեն ճանաչված լուծում, որը կհանգեցներ կամ անկախության՝ որպես երկրորդ հայկական պետություն, կամ միավորման՝ Հայաստանի հետ՝ որպես նրա անբաժանելի մաս:

Հայաստանի տնտեսական և ռազմաքաղաքական հզորության ամրապնդմանն ուղղված ժամանակին իրականացված քաղաքականությունը, ինչպես նաև դաշնակիցների հետ բարեկամական կապերի զարգացման և միջազգային նորմերին հակասող Ադրբեջանի գործողությունների կանխման ուղղությամբ միջազգային գործունեության ակտիվացումը հնարավորություն կտային ակնկալելու Արցախի համար միջազգային ճանաչում ունեցող կիսանկախ կարգավիճակի ձեռքբերում։

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները նման տարբերակ առաջարկեցին 2019 թվականին, սակայն Փաշինյանը անտեսեց առաջարկը։ Ինչպես ցույց տվեցին իրադարձությունները, նա իշխանության եկավ ոչ թե Արցախի հարցը հայերի օգտին լուծելու, այլ այն Ադրբեջանին հանձնելու, այդպիսով հարցը փակելու համար։ 2025 թվականի հունիսին նա ինքը հրապարակավ խոստովանեց, որ Արցախը 2022 թվականին «ուշացումով» է զիջվել Ադրբեջանին, այդպիսով հաստատելով, որ իշխանության գալուց հետո արդեն որոշել էր ազատվել դրանից։ Սա պահանջում էր բանակի թուլացում և բարոյալքում, դաշնակիցների հետ վեճի մեջ մտնել, ապա հանգեցնել պատերազմի և զանգվածային ռազմական պարտության։ 2020 թվականին՝ 44-օրյա պատերազմի սկզբում, նա արդեն հասել էր այս նպատակներից շատերին։ Ռազմական գործողությունների սկսվելուց հետո Հայաստանի իշխանությունների գործողությունները վերածվեցին բոլոր այն հարցերում ակնհայտ ձախողումների շարքի, որոնց ճիշտ և ժամանակին լուծումը կարող էր կանխել նման ջախջախիչ պարտությունը։

Սրա գագաթնակետը Փաշինյանի կողմից Պուտինի 2020 թվականի հոկտեմբերի առաջարկի մերժումն էր՝ դադարեցնել ռազմական գործողությունները և վերադարձնել ազատագրված հինգ շրջանները Բաքվին, միաժամանակ պահպանելով Լաչինի միջանցքը և Քելբաջարն ամբողջությամբ, այդպիսով նաև Ղարաբաղի ամբողջ տարածքը, այդ թվում՝ Շուշի քաղաքը։ Նա իր նպատակին հասավ 2023թ-ին՝ ամբողջությամբ հանձնել Արցախը և վերջնականապես «լուծել» հարցը ՝ արդյունավետորեն նպաստելով Ալիևի կողմից Ղարաբաղի շրջափակմանը և հետագա 120,000 արցախցիների էթնիկ զտմանը, որոնք ստիպված էին տեղափոխվել Հայաստան՝ թողնելով իրենց տները, ունեցվածքը, հին քրիստոնեական եկեղեցիները, մշակութային և պատմական հուշարձաններն ու գանձերը, որտեղ ստեղծել ու արդյունավետորեն շահագործել են տասնյակ միլիարդավոր դոլարների արժողությամբ ձեռնարկություններ։

Չնայած այսօր, մեծ կորուստներից և ողբերգական պարտությունից հետո, ժողովրդի ոգին մեծապես կոտրված է, կասկած չկա, որ թե՛ արցախցիները, թե՛ ամբողջ աշխարհի հայերը չեն համարում Արցախի հարցը փակված։ Ադրբեջանը չի կարողանա «մարսել» Ամարասի, Գանձասարի, Դադիվանքի և հայկական հոգևորության հարյուրավոր այլ հուշարձանների ու հայկական սրբավայրերի զավթումը։ Կգա ժամանակը, կհասունանա պահը, և ժողովուրդը կվերադարձնի այն ամենը, ինչ իրավացիորեն պատկանել է իրեն երեք հազարամյակ շարունակ։ Այս ուղղությամբ առաջին քայլը պետք է լինի պայքարը Ղարաբաղի անօրինական գերի վերցված և դատապարտված ռազմական և քաղաքական առաջնորդների վերադարձի համար, ովքեր ԽՍՀՄ փլուզումից և Արցախի Հանրապետության անկախության հաստատումից հետո գրեթե երեսուն տարվա ընթացքում իրենց փոքրիկ հայրենիքը վերածել են ծաղկուն տարածաշրջանի։

Խորհրդային Միության և սոցիալիստական ​​համակարգի փլուզումից հետո հետխորհրդային տարածքում ի հայտ եկան երկու միտումներ՝ որոշ նախկին խորհրդային հանրապետություններում, ինչպես նաև Արևելյան Եվրոպայի հետսոցիալիստական ​​երկրներում կոմունիստական ​​կուսակցությունների առաջնորդներն իրենք իրենց հռչակեցին ժողովրդավարներ և պահպանեցին իշխանությունը։