Հարձակում Արևմուտքից՝ ընդդեմ Ալիևի. Նա քննադատության տարափ է տեղացել ԵՄ հասցեին

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, ոչ ավել, ոչ պակաս դեմ է արտահայտվել եվրաինտեգրմանը, նա նման հայտարարություն է արել Բաքվի պետական համալսարանի ստեղծման 100-ամյակի առիթով միջոցառման ժամանակ:

«Մենք մեր պետությունը ստեղծում ենք ավանդական արժեքների, մեծ-փոքր հասկացության հիման վրա: Մենք պետք է պահենք դա, թող երիտասարդությունը լսի ինձ և հարգի մեծերին: Որոշ երկրներին դրան ուշադրություն չեն դարձնում, տարբերություններ չեն դնում տղամարդու և կնոջ միջև: Մենք պետք է հարգենք կնոջը, պետք է պաշտպանենք նրանց: Ոչ թե նրանք մեզ, այլ մենք նրանց: Կա գենդերային հավասարություն, և մենք դա ընդունում ենք: Սակայն մենք չենք կարող ապրել ավանդական մտածողությունից դուրս, և թող երիտասարդները իմանան դա: Մեծերին պետք է հարգել: Այսօր որոշները փորձում են բառապաշարից հանել «ակսակալ», «ագբիրչեկ» բառերը: Տեսնելով նրանց՝ ես սարսափում եմ: Եվ դրանից հետո մեզ ասում են՝ ինտեգրվեք: Ինտեգրվե՞նք ճգնաժամի մեջ: Ինտեգրվե՞նք նրանց հետ, ովքեր ասում են՝ «Ստոպ, իսլամ»: Ինտեգրվե՞նք նրանց հետ, ովքեր տարբերություն չեն դնում տղամարդու և կնոջ միջև»,- հայտարարել է Ալիևը:

Ալիևի պոռթկումն, անշուշտ, պայմանավորված է վերջին տարիներին արևմուտքի կողմից նրան ուղղված, երբեմն, բավական ուժգին քննադատության հետ: Բառացիորեն օրեր առաջ: BBC-ի ռուսական ծառայությունը հետաքննական նյութ հրապարակեց Ադրբեջանի բանակում Հայաստանի օգտին լրտեսության մեղադրանքով 2017-ին հարուցված քրեական գործերի մասին, որում նշվում էր, որ 9 մարդ խոշտանգումների հետևանքով մահացել է, տասնյակ ձերբակալվածներ ենթարկվել են կտտանքների, հայրենիքի դավաճանության մեղադրանքով 25 մարդ դատապարտվել է երկարատև ազատազրկման:

Իսկ իրավապաշտպանների տվյալներով՝ ձերբակալվել ու խոշտանգումների է ենթարկվել ավելի քան 100 սպա ու զինվոր:
Հիշեցվում էր, որ 2017-ին Ադրբեջանի գլխավոր դատախազությունը, պետական անվտանգության ծառայությունը, պաշտպանության և ներքին գործերի նախարարությունները համատեղ հայտարարություն տարածեցին՝ տեղեկացնելով, որ զինծառայողներ են ձերբակալվել Հայաստանի հատուկ ծառայությունների օգտին լրտեսության մեղադրանքով:

BBC-ն նշում է, որ 2017-ին տեղի ունեցած զանգվածային խոշտանգումների մասին հանրությունը տեղեկացել է միայն 2019-ին, երբ աստիճանաբար բացվել են այդ գործի մանրամասները: Գործերի բացահայտմամբ զբաղվող իրավապաշտպան Օքտայ Գյուլալիևը այս տարվա հոկտեմբերի 29-ին Բաքվի կենտրոնում ենթարկվել է ավտովթարի. հետիոտների համար նախատեսված անցումի վրա նրան մեքենա է հարվածել: Ծանր վնասվածքներ ստացած իրավապաշտպանը մինչև հիմա գիտակցության չի գալիս: Նա գտնվում է կոմայի մեջ:

Իսկ ինչ վիճակում են եղել ողջ մնացածներն ազատության մեջ: Կտտանքների զոհերից շատերին հաջողվել է խուսափել բանտից: Զինվորական դատախազության մամուլի ծառայությունից BBC-ին ասել են. «Բոլորը, ովքեր կապ են ունեցել այդ գործին, ազատազրկվել են, ոչ մեկ չի խուսափել պատասխանատվությունից»: Սակայն Վագիֆ Աբդուլլաևը, կապիտանի կոչումով վաշտի նախկին հրամանատար, գոհ չէ դատական գործընթացի արդյունքներից: Նրա խոսքով՝ իրեն սովամահ են արել, մերկացրել են և վրան սառը ջուր լցրել, ծեծել են երկաթե ձողերով, տանջել էլեկտրաշոկով:

Իրավապաշտպան Օքթայ Գյուլալիևը պատմել է, որ զանգվածային ձերբակալությունների առաջին օրերին ո՛չ հանրությունը, ո՛չ իրավապաշտպանները ոչինչ չգիտեին կատարվածի մասին: Հետո սկսեցին խոսակցություններ պտտվել սպանությունների ու խոշտանգումների մասին: «Սկզբում ծնողների կողմից բողոք էլ չկար, մարդիկ ապրում էին վախի մեջ, դրա համար տեղեկություն տարածվեց, որ բոլոր ձերբակալվածները դավաճաններ են, համագործակցել են հայերի հետ,- պատմում է իրավապաշտպանը:- Մենք սկսեցինք քննել գործը, և սկսած անցյալ տարվանից, փորձեցինք կապվել խոշտանգվածների հարազատների հետ»:

Արդյունքում, Գյուլալիևի խոսքով, պարզվել է, որ կա միայն դատարանի կողմից հաստատված կտտանքների առնվազն 101 դեպք, որից 9-ը ավարտվել է մահով: BBC-ի տրամադրության տակ կան երեք տարբեր ռազմական դատարանների որոշումների կրկնօրինակներ՝ տուժածների ընդլայնված ցուցակով. չնայած դրանում որոշ անուններ և ազգանուններ խաչվում են, բայց իսկապես կարելի է պնդել, որ խոսքը մի քանի տասնյակ մարդկանց մասին է:

Գյուլալիևը պատմել է, որ կտտանքների ենթարկված և հետո դավաճանության համար դատապարտվածները առնվազն 25-ն են: ««Տերտերի գործում» ես միշտ ասում եմ «առնվազն», քանի որ դրանք միայն այն մարդիկ են, որոնց մասին մենք կարողացել ենք իմանալ»,- նշում է իրավապաշտպանը: «Մենք տեսել ենք օրենքի զանգվածային խախտումներ, որ հարազատներին և փաստաբաններին ներս չեն թողել, և պարզել ենք, որ ՊՆ բարձրաստիճան մարդիկ գործնականում ինքնադատաստանի մարմին են ստեղծել»,- ասում է Գյուլալիևը:

Գյուլալիևը հանդիպել է մի խումբ ծառայությունից հեռացված զինվորականների հետ: Նրանք, նրա խոսքով, մինչ այժմ տառապում են ֆիզիկական և բարոյական վնասվածքներից, որ ստացել են ավելի քան երկու տարի առաջ «Տերտերի գործով» հարցաքննությունների ժամանակ:

Մեկ այլ դրվագ: 2013թ. Բաքվի կենտրոնում ցույցեր էին ընթանում ադրբեջանական բանակում ոչ մարտական կորուստների դեմ, և այդ ակցիաների մասնակիցները ազատազրկման ենթարկվեցին անկարգություններ կազմակերպելու համար: Այդ գործով վերջին դատապարտյալը՝ Իլկին Ռուստամզադեն, ազատ է արձակվել միայն այս տարի:
Իսկ բանակում կոռուպցիայի մասին բարձրաձայնած լրագրող Աֆղան Մուխթարլին դեռևս գտնվում է բանտում. Նա 6 տարվա ազատազրկման է դատապարտվել սահմանն անօրինական կերպով հատելու և մաքսանենգության համար: Իրավապաշտպան կազմակերպությունները կարծում են, որ այդ մեղադրանքում քաղաքական ենթատեքստ կա:

Հարավային Կովկասի հարևանների համեմատությամբ ադրբեջանական բանակն ամենալավ զինվածն է, կարծում են փորձագետները. Global Firepower Index-ի վերջին վարկանիշը ցույց է տալիս, որ 137 երկրների շարքում Ադրբեջանը 52-րդն է: Մյուս կողմից, նրա թույլ տեղը համարվում է անարդյունավետությունն ու կոռուպցիան: Ադրբեջանի իշխանությունները և իշխանամետ լրատվամիջոցները հերքում են, որ բանակում նման խնդիր կա: Ադրբեջանական բանակը քննադատության է ենթարկվել նաև 2016թ. ապրիլին «քառօրյա պատերազմից» հետո, երբ ադրբեջանական և հայկական կողմերի միջև դաժան մարտերից հետո զոհվեցին տասնյակ մարդիկ: Ռազմական փորձագետ, թոշակառու գնդապետ Իսա Սադիգովն ասում է, որ 4 օրում կրած ռազմական կորուստները ցույց տվեցին, որ «երկիրը պատրաստ չէ և ի վիճակի չէ մարտական գործողություններ վարել»:

Նրա խոսքով՝ բանակում կոռուպցիան և բարեփոխումների բացակայությունն ազդում են նրա մարտունակության վրա: Տերտերի շրջանը (որտեղ մեկ տարի հետո տեղի ունեցան զանգվածային խոշտանգումները) գտնվում է հենց հակամարտող կողմերի շփման գծի հարևանությամբ: Փորձագետը կարծում է, որ «Տերտերի գործը» առաջ է եկել հենց 2016թ. ապրիլյան պատերազմի ժամանակ թույլ տված «բացթողումները թաքցնելու» հրամանատարության ցանկության պատճառով: Հայաստանում էլ այդ օրերին բանակը քննադատության էր ենթարկվում, սակայն այնտեղ գործն ավարտվեց ապրիլյան բախումներից արդեն մեկ ամիս անց բարձրաստիճան զինվորականների հրաժարականով, գրում է BBC-ն:

Այսպես, հետաքննության մեջ ասվում է, որ խոշտանգումները սովորական են դարձել: Ադրբեջանում իրավապաշտպանները կազմում են 1990-ականների կեսերից քաղբանտարկյալների ցանկը, այսինքն` այն պահից, երբ նախագահ դարձավ գործող նախագահի հայրը՝ Հեյդար Ալիևը: Իրավապաշտպանները բազմիցս ասել են, որ Ադրբեջանում խոշտանգումներն ընդունված փորձ է: Եվրոպայի խորհրդի խոշտանգումների կանխարգելման հանձնաժողովի ներկայացուցիչները 2004թ-ից Ադրբեջան են այցելել 6 անգամ:

Հանձնաժողովն անցյալ տարի եկավ եզրակացության, որ «խոշտանգումներն ու վատ վերաբերմունքի մյուս ձևերը ոստիկանության, այլ իրավապահ մարմինների և բանակի կողմից... ունեն պարբերական բնույթ, լայնորեն տարածված են և արմատախիլ չեն արվում»: Բացի այդ, ըստ հանձնաժողովի, խոշտանգումների դեպքերը հաճախ չեն քննվում, իսկ դատապարտյալների մոտ հաճախ չեն թողնում փաստաբանների և բժիշկների:

Ադրբեջանում խոշտանգումների և վատ վերաբերմունքի մասին տարիներ շարունակ բարձրաձայնել են իրավապաշտպանները, լրագրողները, քաղաքական ակտիվիստները և իրենք՝ բանտարկյալները:

BBC-ի ռուսական ծառայությունը հետաքննական նյութն, անշուշտ, ժամանակին արված արտահոսք է: Թերևս, դրանով է պայմանավորված Ալիևի նյարդային ռեակցիան՝ Եվրոպական միության քաղաքականության դեմ:

Մետաքսյա Շալունց