Թաքնված վտանգներ Հայաստանի համար

Վերջերս հրապարակվել է ԵՄ-Ադրբեջան հարաբերությունների տարեկան զեկույցը: Ըստ «Արմենպրեսի»՝ զեկույցում անդրադարձ է եղել Ադրբեջանում ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների խնդիրներին, արտաքին և անվտանգային քաղաքականությանը, արդարադատությանը, տնտեսական զարգացմանը, էներգետիկայի, տրանսպորտի և այլ ոլորտներին:

Զեկույցի նախաբանում ԵՄ գերագույն հանձնակատար Ֆ․ Մոգերինին նշել է, որ ԵՄ-Ադրբեջան համապարփակ գործընկերության համաձայնագրի ստորագրումը որոշիչ փուլ է մտնում։ «Չնայած Մոգերինիի խոսքերին, պետք է նշել, որ ԵՄ-Ադրբեջան համապարփակ գործընկերության մասին պայմանագրի շուրջ բանակցություններն այդքան էլ հարթ չեն ընթանում։ Եվրախորհրդարանը 2018թ․ հուլիսի 4-ին ընդունել էր ԵՄ-Ադրբեջան համաձայնագրի բանակցությունների սկզբունքների վերաբերյալ բանաձևը: Բանաձևում անդրադարձ է կատարվում նաև ԼՂ հիմնախնդրին, նշվում ԵԱՀԿ ՄԽ 2009 թ. հիմնարար սկզբունքներին հետևելու, ԱՀ և ՀՀ քաղաքացիական հասարակությունների ներկայացուցիչներին ներգրավելու, ատելության քարոզի բացառման և այլ սկզբունքների պահպանման կարևորությունը», նշում է գործակալությունը:

Նկատենք, որ Հայաստանում Փաշինյանի կառավարության ուղղությամբ քննադատություն էր հնչում այն առումով, որ ԵՄ-Ադրբեջան ընդունվելիք փաստաթղթում Արցախի վերաբերյալ գնահատականները չեն լինի այնպիսին, ինչպիսին ամրագրված են ԵՄ-Հայաստան փաստաթղթում: Նման զարգացումների դեպքում կստացվի, որ ԵՄ-ն Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները չփչացնելու համար՝ Հայաստանի համար նպաստավոր գնահատականները չի ներառել Ադրբեջանի հետ փաստաթղթում:
Ինչևէ, տեքստում, ըստ «Արմենպրեսի» նաև նշվում է, որ մինչև համաձայնագրի կնքումը, Ադրբեջանը պետք է ազատ արձակի բոլոր քաղբանտարկյալներին, ինչպես նաև Ադրբեջանի իշխանություններին հիշեցվում է, որ ոչ մի բազմակողմանի համաձայնագիր չի վավերացվելու այն երկրի հետ, որը չի հարգում ԵՄ-ի հիմնական արժեքներն ու իրավունքները։ Ըստ բանաձևի՝ ԵՄ-ն պատրաստակամություն է հայտնում առաջիկայում աջակցել Ադրբեջանում ազատ և բազմակարծիք ԶԼՄ-ներին՝ դոմինանտ քաղաքական և օլիգարխիկ խմբերից անկախ լինելու և ԵՄ-ի չափորոշիչներին համապատասխանելու համար: Պատգամավորները հույս էին հայտնել, որ բանակցությունների արագ իրականացման և պայմանների իրագործման պարագայում ԵՄ-Ադրբեջան նոր համաձայնագիրը հնարավոր է՝ ստորագրվի ԵՄ-Արևելյան գործընկերության 2019թ. գագաթաժողովի ընթացքում:

Գործակալությունը հիշեցնում է, որ ԵՄ-Ադրբեջան համապարփակ գործընկերության մասին համաձայնագրի շուրջ քննարկումները սկսվել էին դեռևս 2017թ․ փետրվարից, իսկ 2018թ. ապրիլին մեկնարկել էր համաձայնագրի շուրջ բանակցությունների առաջին փուլը: Ադրբեջանում ԵՄ դեսպանության առաջին խորհրդական Դ. Դանիլիդիսը նշել էր, որ դժվարություններ կան քաղաքական և տնտեսական ոլորտներին վերաբերող հարցերի շուրջ համաձայնության գալու հարցում, քանի որ Ադրբեջանը ԱՀԿ (Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն) անդամ չէ։ Քաղաքական և տնտեսական հարցերով քննարկումները շարունակվել են 2018թ. դեկտեմբերին, այս տարվա փետրվարին և մարտին: Թեև ԱՀ փոխարտգործնախարար Մ․ Մամեդգուլիևը հայտնել էր, որ Ադրբեջանն ու ԵՄ-ն նոր համաձայնագրի բանակցությունները կավարտվեն 2018-ի վերջին և հավանական է, որ այն կհամաձայնեցվի արդեն 2019թ․ առաջին կեսին, այնուամենայնիվ 2018թ. դեկտեմբերին բանակցությունները չավարտվեցին։

Քննարկումներն ու բանակցությունները դեռևս շարունակվում են: Վերոնշյալից կարելի է եզրակացնել, որ համաձայնագրի ստորագրումը 2019թ․ քիչ հավանական է: Նախ, քանի որ ինչպես երևաց ԵՄ-ն և Ադրբեջանը նախօրոք նշված ժամկետներում չեն կարողանում համաձայնության գալ: Պատճառները մի քանիսն են․ ինչպես նշվել է, ԵՄ-ի հիմնական պայմաններից է նաև Ադրբեջանի՝ ԱՀԿ-ին անդամակցումը, թեև ավելի քան 20 տարի է, ինչ Ադրբեջանն ԱՀԿ-ին անդամակցելու հայտ է ներկայացրել, և այս ուղղությամբ շարունակվում են բանակցությունները, այն դեռևս չի ավարտվել և քիչ հավանական է, որ այս տարի այն կավարտվի: Գործընթացը ձգձգում է Ադրբեջանը՝ այդ կերպ փորձելով անկախ մաքսային քաղաքականություն վարել:

Հաջորդ պատճառն, ըստ «Արմենպրեսի» այն է, որ 2019թ. աշնանը փոխվում է Եվրահանձնաժողովի կազմը, իսկ Ադրբեջանն այս ընթացքում սերտ կապեր է հաստատել Եվրահանձնաժողովի անդամների հետ: Այս մասին խոստովանել էր նույնիսկ ԱՀ ԱԳ նախարար Է. Մամեդյարովը՝ նշելով, որ ցանկալի է համաձայնագիրը պատրաստել, քանի դեռ գործում է Եվրահանձնաժողովի ներկայիս կազմը, և ինչպես ինքն է նշել, քանի որ «անձնական մոտեցումը նշանակություն ունի»: Դատելով Մամեդյարովի հայտարարությունից՝ եթե մինչև 2019թ․ աշուն չստորագրվի այդ համաձայնագիրը, ապա շատ հավանական է, որ այն կարող է ևս մի քանի տարի ձգձգվել, քանի որ բանակցություններն արդեն պետք է ընթանան Եվրահանձնաժողովի նոր անդամների հետ։

Փաստ է, որ անկախ այն բանից, որ Ադրբեջանում ժողովրդավարության հետ կապված լրջագույն խնդիրներ կան, ԵՄ-ն շարունակում է աշխատել Ադրբեջանի հետ, թեև առաջ է քաշում այդ երկրում՝ խոսքի ազատության, քաղբանտարկյալների հետ կապված խնդիրները։ Ավելին, պարբերաբար Եվրախորհրդարանը տարբեր զեկույցներում բացահայտ մեսիջներ է ուղղել Ադրբեջանին, որ առանց քաղբանտարկյալների խնդրի ամբողջական կարգավորման, համաձայնագիրը չի վավերացնի։ Ի դեպ, փորձագետները չեն բացառում, որ վերջերս Ալիևի ստորագրած համաներման մասին հրամանագիրը, որում համաներում շնորհված անձանց թվում 50-ից ավելի քաղբանտարկյալ կար, ստորագրվել է նաև ԵՄ-ի հետ համաձայնագրի շուրջ բանակցությունների վրա դրական ազդեցություն թողնելու համար։

Մնում է հուսալ, որ ՀՀ-ԵՄ հարաբերությունների մակարդակը կմնա նույն բարձրությունում, իսկ ԵՄ-Ադրբեջան ապագա հարաբերությունները չեն խոչընդոտի, առավելեւս՝ չեն գերազանցի մեր ունեցած հարաբերությունների մակարդակին:
Առհասարակ, հայկական դիվանագիտությունը աշխատո՞ւմ է այս համատեքստում՝ այնքան էլ պարզ չէ:

Մետաքսյա Շալունց